Renata Błaszczyk
Doradca metodyczny doradztwa zawodowego CREWŁ w Sieradzu
Współczesna szkoła coraz częściej mierzy się z wyzwaniami związanymi ze zdrowiem psychicznym uczniów. Presja edukacyjna, niepewność dotycząca przyszłości, dynamiczne zmiany społeczne i technologiczne oraz trudności rozwojowe charakterystyczne dla okresu dorastania sprawiają, że młodzi ludzie potrzebują systemowego i wieloaspektowego wsparcia. Jednym z wciąż niedocenianych obszarów tego wsparcia jest doradztwo zawodowe.
Doradztwo zawodowe w szkole nie ogranicza się dziś wyłącznie do przekazywania informacji o zawodach czy szkołach. Jego istotą staje się towarzyszenie uczniowi w procesie poznawania siebie, budowania poczucia sprawczości oraz podejmowania świadomych decyzji edukacyjno-zawodowych, co ma bezpośredni wpływ na dobrostan psychiczny młodego człowieka.
Od 1 września 2025 r. stanowisko doradcy zawodowego zostało uznane za stanowisko specjalistyczne, obok pedagoga, pedagoga specjalnego, psychologa, logopedy oraz terapeuty pedagogicznego. Godziny pracy doradcy zawodowego zostały włączone do puli etatów specjalistów, które szkoła ma obowiązek zapewnić w zależności od liczby uczniów. W ramach wymaganej liczby etatów specjalistów nie będą jednak uwzględniane godziny zajęć doradztwa zawodowego wskazane w art. 109 ust. 1 pkt 7 Prawa oświatowego. Są to zajęcia realizowane w klasach VII i VIII szkół podstawowych, w branżowych szkołach I stopnia, liceach ogólnokształcących oraz technikach, z wyjątkiem szkół dla dorosłych.
Doradca zawodowy, obok wychowawcy, pełni w szkole istotną rolę w obszarze profilaktyki zdrowia psychicznego. Jego działania sprzyjają rozwijaniu kompetencji interpersonalnych i emocjonalnych uczniów, między innymi poprzez wzmacnianie umiejętności komunikacyjnych, asertywności oraz zarządzania sobą w czasie. Umiejętności społeczne uczniowie rozwijają podczas gier, projektów i pracy zespołowej. W ramach realizacji doradztwa zawodowego uczą się również rozpoznawania i nazywania emocji, a także budują poczucie sprawczości i własnej wartości. W efekcie czują się pewniej w relacjach społecznych i są bardziej decyzyjni.
Warto przytoczyć konkretne obszary tematyczne, które szczególnie sprzyjają wzmacnianiu autonomii i samooceny uczniów. Doradztwo zawodowe umożliwia uczniom poznanie własnych mocnych stron oraz wartości istotnych w życiu i pracy. Sprzyja to przeformułowaniu sposobu postrzegania samego siebie – jako osoby kierującej się określonymi priorytetami, zmotywowanej w konkretny sposób i posiadającej liczne zasoby, które już wykorzystuje, a które może także świadomie rozwijać i wykorzystywać w planowaniu dalszej ścieżki edukacyjno-zawodowej. Proces ten zmniejsza poziom niepewności towarzyszącej wyborom młodzieży oraz wzmacnia poczucie wpływu na własne decyzje.
Wprowadzanie uczniów w świat zawodów, praca z narzędziami takimi jak mapa marzeń czy wizualizacja przyszłości, a także prezentowanie różnorodnych ścieżek rozwoju edukacyjno-zawodowego pomagają redukować lęk przed nieznanym. Uczniowie zaczynają postrzegać przyszłość jako przestrzeń możliwości, a nie zagrożeń, a praca nad preferowaną wizją przyszłości pozwala rozjaśnić i przybliżyć możliwe wybory zawodowe.
Wyjaśnianie zasad funkcjonowania systemu edukacji, procesu rekrutacji oraz stosowanie narzędzi diagnostycznych, takich jak testy predyspozycji i zainteresowań, pozwala uczniom lepiej zrozumieć własne preferencje. Działania te zmniejszają stres związany z wyborem szkoły ponadpodstawowej czy studiów oraz wzmacniają poczucie kontroli nad sytuacją.
Spotkania z przedstawicielami różnych zawodów, absolwentami oraz wycieczki zawodoznawcze umożliwiają uczniom bezpośredni kontakt z rzeczywistością zawodową. Takie doświadczenia poszerzają horyzonty, przełamują stereotypy oraz wzmacniają poczucie sprawczości i realizmu w myśleniu o przyszłości.
Przy realizacji swoich zadań doradca zawodowy ma okazję zauważyć trudności ucznia, takie jak niska samoocena, brak poczucia sensu działań czy myśli rezygnacyjne, i w razie potrzeby skierować go do odpowiednich specjalistów. Ma to kluczowe znaczenie w zapobieganiu kryzysom psychicznym. Równie istotna jest funkcja informacyjno-wspierająca wobec rodziców, dzięki której mogą oni stać się partnerami w procesie podejmowania decyzji przez dziecko, zamiast źródłem presji.
Współczesne doradztwo zawodowe opiera się na partnerskiej relacji z uczniem. Doradca nie wskazuje gotowych rozwiązań, lecz poprzez aktywne słuchanie, zadawanie pogłębiających pytań oraz wzmacnianie zasobów pomaga uczniowi samodzielnie odkrywać możliwości. Kluczowe stają się tu rozwijanie autonomii, sprawczości, decyzyjności oraz wiary w siebie.
W pracy doradczej coraz częściej wykorzystuje się gry terapeutyczne, karty metaforyczne, karty mocnych stron, ćwiczenia narracyjne oraz techniki umożliwiające podejmowanie własnych decyzji i wzmacnianie inicjatywy. Działania te wspierają rozwój kompetencji społeczno-emocjonalnych, uczą radzenia sobie ze stresem oraz pomagają budować realistyczną samoocenę. Kształtowanie umiejętności zarządzania czasem wpływa natomiast na poczucie bezpieczeństwa i kontroli, szczególnie u uczniów z trudnościami w organizacji, doświadczających lęku lub obniżonej motywacji.
Doradztwo zawodowe wspiera uczniów w budowaniu realistycznego obrazu siebie poprzez udzielanie informacji zwrotnej opartej na faktach, pracę z zasobami ucznia oraz świadome korzystanie z testów predyspozycji, wartości, osobowości czy temperamentu – nie jako „wyroczni”, lecz jako punktu wyjścia do rozmowy i refleksji.
Podsumowując, doradztwo zawodowe pełni istotną rolę w systemie wsparcia zdrowia psychicznego uczniów. Poprzez wzmacnianie poczucia sprawczości, autonomii i wiary w siebie pomaga młodym ludziom lepiej radzić sobie z wyzwaniami rozwojowymi oraz podejmować świadome decyzje dotyczące przyszłości. Współczesny doradca zawodowy to nie tylko specjalista od rynku pracy, ale przede wszystkim towarzysz ucznia w procesie poznawania siebie i budowania dobrostanu psychicznego.
